1945: De Wormshoef

Wanneer in september 1944 de Slag om Arnhem losbarst, slaat de onzekerheid toe bij de Sicherheitsdienst (SD). De Duitse bezetter vreest dat de geallieerden snel zullen oprukken. Een deel van de SD zoekt naar een nieuw onderkomen, verder weg van het front. Hun keuze valt op villa De Wormshoef in Lunteren. Wat ooit een statige woning was, verandert in een beruchte buitenpost en noodgevangenis.

Een buitenpost van terreur
Vanaf eind september 1944 wordt De Wormshoef ingericht als Aussenstelle van de SD. De villa krijgt een duistere functie: hier worden arrestanten opgesloten, verhoord en mishandeld. De Landwacht en de SD voeren er honderden verhoren uit, vaak gepaard met martelingen. Voor veel gevangenen wordt De Wormshoef een plek van angst en onzekerheid.

Elke maand worden er 40 tot 50 mensen binnengebracht: verzetsstrijders, onderduikers, onderduikgevers en mensen die ervan verdacht worden parachutisten te hebben geholpen. In februari 1945 lijkt het aantal arrestaties even af te nemen, maar dat blijkt slechts stilte voor de storm. In maart en april stijgt het aantal gevangenen explosief: 225 mensen worden in maart en april opgesloten. Het totale aantal gevangenen loopt op tot ruim 400, mannen en vrouwen van 14 tot 81 jaar, bijna allemaal Nederlanders — velen uit de gemeente Ede.

Sommigen ontsnappen, anderen worden vrijgelaten, maar van een deel is nooit duidelijk geworden hoe zij De Wormshoef hebben verlaten. Een groot aantal wordt gedeporteerd naar gevangenissen en concentratiekampen in Nederland en Duitsland. Bijna een kwart belandt in Kamp Amersfoort. Minstens dertig gevangenen overleven de oorlog niet.

Janny Laupman – Verzet tot het einde
Ook Janny Laupman, bekend onder de schuilnamen Janneke, Janny Kordaat en Katje, belandt in De Wormshoef. Ze werkt tijdens de oorlog op het gemeentehuis in Ede en is actief in het verzet. Op 8 april 1945 wordt ze tijdens een grote razzia opgepakt. In De Wormshoef ondergaat ze zware verhoren en martelingen, maar ze geeft niets prijs. Op 15 april — dezelfde dag waarop Gerard Lambert wordt vermoord — besluiten de Duitsers haar vrij te laten. Janny is dan al zwaar beschadigd door wat ze met haar hebben gedaan, maar ze overleeft.

De bevrijding van Lunteren
In de nacht van 15 op 16 april 1945 vlucht de SD uit De Wormshoef. Op 16 april schieten de Canadese bevrijders met tanks vanaf de Goudsberg op de Wormshoef. De villa wordt geraakt waardoor een gat in de zijmuur wordt geslagen. De bezetters zijn dan al verdwenen. Lunteren is bevrijd.

Herinneren om te begrijpen
De Wormshoef staat vandaag de dag nog steeds in Lunteren. Het gebouw draagt geen zichtbare littekens meer, maar de verhalen van de mensen die er gevangen zaten, blijven voortleven. Ze herinneren ons aan de angst, de moed en de offers die in de laatste maanden van de oorlog in deze regio zijn gebracht.

Wil je dit verhaal beleven op zijn oorspronkelijke locatie? Bezoek dan het informatiepaneel bij De Wormshoef, Dorpsstraat 192 in Lunteren.